2. ÜNİTE BESİNLERİMİZ / CANLILAR ve YAŞAM

4. Sınıf Fen Bilimleri Dersi Ünitelerin Konu Özetleri
Cevapla
Kullanıcı avatarı
admin
Mesaj Panosu Yöneticisi
Mesajlar: 385
Kayıt: 15 May 2019, 11:08
Konum: Kocaeli
İletişim:

2. ÜNİTE BESİNLERİMİZ / CANLILAR ve YAŞAM

Mesaj gönderen admin »

1. Bölüm BESİNLER VE ÖZELLİKLERİ

KAVRAMLAR
• Besin içerikleri
• Su
• Mineral
• Gıda saklama koşulları
• Dengeli beslenme
• Obezite
• Besin israfı
• Sigara ve alkol


CANLI YAŞAMI ve BESİN İÇERİKLERİ

Çevremizde gördüğümüz otomobillerin çalışabilmesi için yakıta ihtiyaçları vardır. Vücudumuz da tıpkı bir makine gibi çalışır.
Vücudumuzun yakıtı da besinlerdir. Canlıların yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi için yiyecek ve içeceklere yani besinlere ihtiyacı vardır.
Beynimiz, kalbimiz, karaciğerimiz, böbreklerimiz, midemiz ve diğer organlarımız besinler sayesinde çalışır.

Çocuklar enerjilerini hangi besin içeriklerinden sağlıyor olabilir? Besinleri vücudumuza alarak beslenme olayını gerçekleştirmiş oluruz. Besinlerin bazılarını hayvanlardan, bazılarını bitkilerden elde ederiz.

Tükettiğimiz besinlerde farklı besin içerikleri vardır. Yiyecekler genellikle birden fazla besin maddesi içerir. Bir besinin içeriğinde hangi madde daha fazla ise besin o gruba dahil edilir. Besin içerikleri karbonhidratlar, proteinler, vitaminler, yağlar, mineraller ve su olmak üzere beş gruba ayrılır.

Hep birlikte bu besin içeriklerini inceleyelim.

Proteinler
Oyun oynarken ya da koşarken hiç düşüp yaralandınız mı? Anne ve babanıza ev işlerinde yardım ederken elinizi kestiniz mi? Bu küçük yaralar hiç iyileşmeseydi, sizce ne olurdu? Vücudumuzdaki yaraların onarılmasında görev yapan besinler nelerdir, hiç düşündünüz mü?
Vücudumuzda yapıcı ve onarıcı görev yapan besinler, proteinlerdir. Saçlarımızın ve tırnaklarımızın uzaması proteinler sayesindedir.
Kırılan kemiklerimiz de proteinler sayesinde çabucak iyileşir. Proteinler, vücudun mikroplara karşı savunmasında görev alan koruyucu maddelerin (antikor) ve bazı vitaminlerin yapımında görev alır. Proteinlerin eksik alınması kadar fazla alımı da zararlıdır. Proteinlerin aşırı alınması durumunda bazı hastalıklar ortaya çıkabilir.
Proteinler, vücudumuzun büyüyüp gelişmesini sağladığı için çok önemlidir. Proteinler, hem hayvansal hem de bitkisel besinlerde bulunur.


Karbonhidratlar
Hareket etmemiz için neye ihtiyacımız vardır? Günlük yaşamımızda koşarız, zıplarız, hoplarız, yürürüz, otururuz, kalkarız...
Tüm bunları yapmak için enerjiye ihtiyaç duyarız. Enerji denince akla gelen ilk besin grubu karbonhidratlardır.
Karbonhidratlar, vücudumuzun ihtiyacı olan enerjiyi sağlar. Ayrıca beynimizin kullandığı tek enerji kaynağıdır.

Yağlar

Yağlar da karbonhidratlar gibi vücudumuzun enerji ihtiyacını karşılar. Uzun süre aç kaldığımızda karbonhidratlardaki enerji yetersiz kalır.
Bu durumda enerji ihtiyacımızı yağlardan sağlarız. Karbonhidratlar gibi yağların da aşırı tüketimi olumsuz sonuçlara yol açabilir. Vücut
yağın fazlasını depolar. Depolanan yağlar da fazla kiloya neden olur.
Bazı vitaminlerin vücuda alınabilmesi için besinlerimizde belirli miktarda yağ bulunmalıdır.

Soğuk bölgelerde yaşayan canlıların vücutlarını sıcak tutmaları ve hayatta kalmaları, depoladıkları yağlar sayesindedir.
Bu yağlar canlıların organlarını dış etkenlere karşı korur.

Yağlar bitkisel gıdalardan en çok zeytin, ayçiçeği, mısır, ceviz, fındık ve susamda bulunur. Tereyağı ve kuyruk yağı ise hayvansal yağlara örnektir.

Vitaminler
Vitaminler vücudumuzda düzenleyici olarak görev yapar. Organlarımızın düzenli çalışmasını sağlar. Vitaminler vücudumuzun direncini artırarak bizi hastalıklara karşı korur. Vitaminler bütün besinlerde bulunur. Her gün tüketmemiz gereken meyve ve sebzelerde ise bol miktarda vitamin vardır.
Vitaminleri yeteri kadar almazsak vücudumuzun direnci azalır ve hastalanırız.


Su ve Mineraller
Soluk alıp verdiğimizde, burnumuz aktığında, terlediğimizde, ağladığımızda su kaybettiğimizi biliyor muydunuz? Vücudumuzun her gün suya
ihtiyacı vardır. Su ihtiyacımızı yiyecek ve içeceklerden karşılarız.
Tüm yiyeceklerin içinde su bulunur. Karpuz yediğimizde tabakta su biriktiğini görürüz. Pişirdiğimiz etler bir süre sonra suyunu bırakır.
Susuz gibi görünen havucu katı meyve sıkacağı ile sıktığımızda su elde ederiz. Hatta nohut, kuru fasulye vb. kuru gıdalar bile içlerinde su barındırır.

Mineraller de su gibi bütün besinlerde bulunur. Kayaçlardaki tuzlar; yağmur, rüzgâr, sıcaklık farkı vb. çevresel faktörlerin etkisiyle ufalanarak toprağa karışır. Topraktaki bu mineraller bitkilere geçer. Bitkilerle beslenen hayvanlar da bu mineralleri vücutlarına almış olurlar. Su ve mineraller vücudumuzda düzenleyici olarak görev yapar. Kemiklerimizin, dişlerimizin, kaslarımızın ve organlarımızın düzenli çalışması için minerallere ihtiyacımız vardır.

SU VE MİNERALLER TÜM BESİNLERDE BULUNUR

Dondurulmuş ve Paketlenmiş Besinler

Geleneksel saklama yöntemlerinden tuzlama, kurutma gibi yöntemler günümüzde de yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.
Dondurarak saklama yöntemi de oldukça yaygındır. Bunun için evlerimizde derin dondurucular kullanılmaktadır. Satın aldığımız fasulye, bezelye, et ve et ürünleri gibi yiyecekleri derin dondurucularda uzun süre saklayabiliriz. Acaba taze olarak alıp dondurucuya koyduğumuz bu gıdalar besin değerini kaybeder mi?
Dondurulacak besin öncelikle temiz ve taze olmalıdır. Dondurulmuş besinlerde mikrop üremesi durur ancak dondurulmuş besinler çözüldükten sonra üreme hızla yeniden başlar. Bu yüzden çözdürülen ürünler kısa sürede tüketilmelidir. Çözdürülmüş olan bir besin kesinlikle tekrar dondurulmamalıdır. Aksi hâlde içerisinde mikroorganizmalar üreyebilir ve bir sonraki tüketimde besin zehirlenmelerine yol açabilir.
Besin zehirlenmeleri kadar besin değerinin korunma süresi de önemlidir. Yiyeceklerin çoğu besin değerini kısa sürede kaybeder.
Bazı yiyecekler havayla, ısıyla ya da ışıkla temas ettiğinde çok hızlı bir şekilde besin değerini kaybedebilir. Tüm besinlerin belli bir ömrü vardır. Bozulan besinler yenmeyecek duruma gelir. Örneğin yandaki portakal ve domates küflenerek yenmeyecek duruma gelmiştir.
Besinlerin tazeliğini uzun süre koruması için uygun koşullarda saklanması gerekir.

Dondurulmuş Ürünler Besinlerin paketlenmesinde en önemli amaç, raf ömrünü uzatmak ve ürünün kalitesini korumaktır.
Özellikle bozulmaya karşı hassas nitelikteki besinler için paketleme son derece önemlidir.
Örneğin yoğurt, süt, sucuk, pirinç, makarna gibi gıdalar paketlenerek raf ömürleri

Besin Satın Alırken Nelere Dikkat Etmeliyiz?
• Ambalajlı besinlerin ambalajı hasar görmemiş olmalıdır.
• Gıda Tarım Hayvancılık Bakanlığı tarafından verilen onay numarası olmalıdır.
• Üretim ve son kullanma tarihi olmalıdır.
• Aldığımız ürünün üzerinde Türk Standartları Enstitüsünün damgası olmalıdır.
• Mevsimine uygun sebze ve meyveler tercih edilmelidir. Kuru baklagiller satın alınırken küflü olmamasına özen gösterilmelidir. Çatlak yumurtalar satın alınmamalıdır.
• Dondurulmuş besinler alışverişin sonunda satın alınmalıdır. Bu tür besinler en kısa zamanda dondurucuya yerleştirilmelidir.
• Satın alınan gıdalar temizlenmeden tüketilmemelidir.


Dengeli beslenebilmek için ihtiyacımız olan besinleri düzenli ve yeterli miktarda almalıyız. Dengeli beslenme et, süt, tahıl, sebze-meyve vb. her besin grubundan yeterli miktarda tüketmektir. Gereğinden fazla tüketilen besinler vücudumuzda yağ olarak depolanır. Dengesiz, aşırı beslenme ve hareketsiz yaşam aşırı kilo almaya sebep olur. Böylece obezite denilen hastalık ortaya çıkar. Obezitenin ortaya çıkmasında aileden gelen kalıtsal ve hormonal özellikler de etkilidir. Obezite hastalığına yakalanan kişiye obez denir. Sürekli olarak aynı besin içerikleriyle beslenirsek tek yönlü ya da yetersiz beslenmiş oluruz.

Tek yönlü beslenme, özellikle çocuklarda büyüme ve gelişim sorunlarına yol açar. Besin piramidi, sağlıklı beslenmek için hangi besinlerden ne kadar yememiz gerektiğini anlatır. Birinci basamakta en fazla tüketilmesi gereken tahıl ve tahıl ürünlerinin oluşturduğu besinler, ikinci basamakta meyve ve sebzeler, üçüncü basamakta et ve süt ürünleri, dördüncü basamakta en az tüketilmesi gereken yağlar ve tatlılar bulunmaktadır. Sağlıklı beslenmek için karbonhidrat içeren besinler yemeliyiz. Böylece vücudumuzun sağlıklı çalışabilmesi için gerekli enerjiyi sağlamış oluruz. Karbonhidratlardan sonra en çok tüketilmesi gereken besinler vitamin ve minerallerdir. Tüketilmesi gereken diğer
besin grubu proteinlerdir. En az tüketilmesi gereken besinler ise yağlar ve tatlılardır.


Bunu da Bilelim Sayılarla Besin İsrafı
• Üretilen gıdaların %33`ü yenmeden boşa gidiyor.
• Evsel gıda israfının %40`ını meyve ve sebzeler oluşturuyor.
• Avrupa`da her yıl atılan yiyecek miktarı 100 milyon tondur. •
• Ülkemizde bir yılda çöpe atılan ekmeğin parasal değeri ile 80 hastane, 500 okul inşa edilebilir.


ALKOL VE SİGARANIN ZARARLARI

Sigara ve alkol gibi alışkanlıklar sağlığımıza ne gibi zararlar vermektedir?

ALKOL
Alkol tüketimi, hem insan sağlığına hem çevreye ciddi anlamda zararlar verebilir. Alkol vücudumuza kalıcı hasarlar bırakabilir hatta erken yaşta ölümlere neden olabilir. Beynin işlevlerini olumsuz olarak etkileyebilir ve kişilerin bilincini devre dışı bırakabilir. Aşırı alkol kullanan kişilerin görme, algılama, konuşma gibi yetenekleri yavaşlayabilir.

SİGARANIN ZARARLARI
Sigara, ülkemizde ve dünyada önemli bir halk sağlığı sorunudur. Sigara dumanının solunması zamanla kişide psikolojik ve fiziksel bağımlılık oluşturur.Tütün ürünlerinde 4000’den fazla kimyasal madde bulunmaktadır. Esas bağımlılık yapan madde ise nikotindir.
Her yıl milyonlarca insan, sigaranın neden olduğu hastalıklar nedeni ile ölmektedir. Pasif içici, sigara kullanmayan ancak sigara dumanına maruz kalan kişidir.

Pasif içiciler de sigara içen kişiler gibi sigaranın zararlarına maruz kalırlar.
• Tütün dumanına maruz kalmak; kanser, kalp hastalıkları ve KOAH ( Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı) gibi birçok hastalığa neden olmaktadır.
• Çocuklar tütün dumanının zararlı etkilerine karşı çok daha hassastırlar.
• Tütün dumanına sadece 30 dakika maruz kalmak, uzun süreli sigara kullanıcılarında görülen fiziksel etkileri ortaya çıkarabilmektedir.

Sigara Kullanımını Azaltmak İçin Ne Gibi Önlemler Alınabilir?
Dünyada ve ülkemize sigara kullanımının azaltılması için ciddi önlemler alınıyor. Dumansız hava sahası uygulaması, sigara paketlerinin üzerine sigaranın zararlarını anlatan görsellerin konulması,18 yaş altındaki bireylere sigara satılmaması, televizyonlarda sigaranın zararlarını anlatan kamu spotu filmlerinin yayımlanması alınan önlemlerden bazılarıdır.

Bireysel olarak yapabileceklerimizden bazıları şunlardır:
• Öncelikle kendinizi korumalısınız, sigara içilen ortamda asla durmamalısınız.
• Haklarınızı bilmelisiniz. Sigara içerek başkalarına zarar vermenin bir hak ihlali olduğunu bilmeli, bu konuda yakın çevrenizi de bilgilendirmelisiniz.
• Sigara bağımlılığı ile mücadele eden kurumları bilmelisiniz. Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve Yeşilay gibi kurumlar sigara bağımlılığı ile mücadele etmektedir.
• Sigaranın zararları konusunda bilinçli olmalısınız. Çevrenizdeki insanları da bu konuda bilinçlendirmelisiniz.
• Sigara içen bireylerin çevreye verdikleri zararlara dikkat çekmek için organizasyonlar, etkinlikler düzenlemelisiniz.
• Çocukların yanında sigara içilmemesi ile ilgili ev ya da okul kurallarını hatırlatmalısınız.
• Yakın çevrenizdeki kişileri sigara ile gördüğünüzde uyarabilirsiniz.


A) Aşağıda verilen ifadelerin yanına doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yazınız.
1. (.....) Sigara içmediği hâlde dumandan etkilenen kişiye pasif içici denir.

2. (.....) Kızılay, alkol ve sigaranın zararlarını anlatan kurumdur.

3. (.....) Alkol bağımlılık yapar.

4. (.....) Sigara içenlerin akciğer kanseri olma riski artar.

5. (.....) Sigarada nikotin denilen ve bağımlılık yapan madde bulunur.


Aşağıda verilen soruların cevaplarını altlarındaki boşluğa yazınız.
Sigarada en çok hangi maddeler bulunur? …………………………………………………………………………………………………
Sigara içen bir insanın hangi organları daha çok zarar görür? …………………………………………………………………………………………………
Sigara ve alkol gibi zararlı alışkanlıklardan uzak durmak için neler yapmalıyız? …………………………………………………………………………………………………
Alkol alan bir insanın hangi organları daha çok zarar görür? …………………………………………………………………………………………………

Aşağıdaki cümlelerde yer alan boşlukları kutucuklardaki uygun kavramlarla doldurunuz.

1. Organlarımızın sorunsuz bir şekilde çalışabilmesi için gerekli enerjiyi .................... alırız.

2. Karbonhidratlar fazla tüketilirse ...................................... sebep olur.

3. Tüm yiyeceklerde, kuru gibi görünseler de ................................... bulunur.

4. Kemiklerin gelişimi ve korunmasından ........................................ minerali sorumludur.

5. Her gıdada bulunan ve vücudumuzda ......................... olarak görev yapan besinler vitamin, su ve minerallerdir.

6. Karbonhidratların yeterli olmadığı durumlarda enerji ihtiyacımızı ........................ sağlarız.

7. Besinleri ........................................... kaynaklardan elde ederiz.

8. Alışveriş yaparken besinlerin................................................. olmasına dikkat etmeliyiz.

9. ........................................................ besinleri saklama yöntemlerinden bazılarıdır.

10. .............................. alkol ve sigara bağımlılığına karşı halkı bilinçlendiren bir dernektir.



Aşağıdaki cümlelerde yer alan boşlukları kutucuklardaki uygun ifadelerle doldurunuz.

1. Vücudumuzda ……………………........ yapıcı ve onarıcı görev yapar.

2. Vücudumuzun ihtiyacı olan enerjiyi ……………............ sağlar.

3. Vücudun sıcak tutulmasını ……….................... sağlar.

4. Vücudumuzun hastalıklara karşı korunmasını .............…….......... sağlar.

5. Vücudumuzun ihtiyacı olan besinlerin düzenli ve yeterli miktarda alınmasına …………………........... denir.

6. Üretilen gıdanın tüketilmeden önce atığa dönüşmesine ………................. denir.

7. Dünyada ve ülkemizde ………….................. önemli bir halk sağlığı sorunudur.


I) Aşağıdaki çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
I. Proteinler II. Yağlar III. Karbonhidratlar
1. Yukarıdaki besin türlerinden hangisi ya da hangileri vücudumuzda yapıcı ve onarıcı görevi yapar?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I, II ve III

2. Ülkemizde kapalı ortamlarda kullanılması yasak olan zararlı madde aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hamburger B) Sigara C) Cips D) Gazlı içecekler

3. Gıda israfı, üretilen gıdanın tüketilmeden önce atığa dönüşmesi anlamına gelir. Bu bilgiden yola çıkarak aşağıdakilerden hangisi gıda israfıdır ?
A) Geri dönüşüm kutusuna atılan şişe B) Gereksiz yere kullanılan kâğıt
C) Gereğinden fazla alınan gıdanın D) Açık bırakılan lambalar bozulması

4. Ülkemizde alkol ve sigaranın zararlarına dair kampanyalar yürüten öncü kuruluşumuz hangisidir?
A) Kızılay B) Yeşilay C) TÜBİTAK D) Astronomi Derneği

5. Çınar, günde yaklaşık sekiz bin adım yürür. Dengeli ve düzenli beslenmeye dikkat eder. Buna göre Çınar’ın aşağıdakilerden hangisini tükettiği söylenemez?
A) Doğal ürünler B) Sebzeli yemekler C) Asitli içecekler D) Su

6. Yeşim sokakta oynarken düştü ve kolunu kırdı. Kolunun en kısa sürede iyileşmesini isteyen Yeşim hangi besin içeriğini daha çok tüketmelidir?
A) Vitamin B) Karbonhidrat C) Yağ D) Protein

7. Ulaş, beden eğitimi derslerinde çabuk yorulduğunu ve enerjisinin kalmadığını söyler. Ulaş hangi besin içeriğini daha çok tüketmelidir?
A) Karbonhidrat B) Yağ C) Vitamin D) Protein

8. Canlıların yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi, büyüyüp gelişebilmesi için tükettikleri yiyecek ve içeceklere ne ad verilir?
A) Vitamin B) Beslenme C) Besin D) Yağ

9. Vücudumuzda düzenleyici görevini üstlenen besin içeriği hangisidir?
A) Protein B) Yağ C) Karbonhidrat D) Vitamin

10. Öğretmen, öğrencilerine doğal besinlerle beslenmenin önemini anlatır. Aşağıdakilerden hangisi doğal besine örnektir?
A) Cips B) Yumurta C) Çikolata D) Pasta

11. Annesi, Yağmur’a her zaman doğal besinlerin yenilmesi gerektiğini söylüyor. Buna göre Yağmur, aşağıdakilerden hangisini yememelidir?
A) Muz B) Yumurta C) Peynir D) Çikolata

12. Aşağıdaki yiyeceklerden hangisi besin içeriği açısından diğerlerinden farklıdır?
A) Ekmek B) Bisküvi C) Yumurta D) Pasta

I. Tazeliğine dikkat etmek
II. İçerdiği katkı maddelerine bakmak
III. Son kullanma tarihine bakmak
IV. Temiz ve doğal olmasına dikkat etmek
13. Besin maddelerini tüketirken yukarıda yer alan ifadelerden hangisi ya da hangilerine dikkat etmek gerekir?
A) I, II, III, IV B) Yalnız II C) I ve III D) Yalnız I


Cevapla

“4. Sınıf Fen Bilimleri Konu Özetleri” sayfasına dön