4. ÜNİTE MADDENİN ÖZELLİKLERİ

4. Sınıf Fen Bilimleri Dersi Ünitelerin Konu Özetleri
Cevapla
Kullanıcı avatarı
admin
Mesaj Panosu Yöneticisi
Mesajlar: 385
Kayıt: 15 May 2019, 11:08
Konum: Kocaeli
İletişim:

4. ÜNİTE MADDENİN ÖZELLİKLERİ

Mesaj gönderen admin »

BÖLÜMLER
1. Maddeyi Niteleyen Özellikler
2. Maddenin Ölçülebilir Özellikleri
3. Maddenin Hâlleri
4. Maddenin Isı Etkisiyle Değişimi
5. Saf Madde ve Karışım

Bu Ünite de Öğreneceğimiz Kavramlar
• Suda yüzme ve batma

• Suyu emme ve emmeme
• Mıknatısla çekilme
• Kütle
• Hacim
• Katı, sıvı, gaz
• Isınma
• Soğuma
• Hâl değişimi
• Erime
• Donma
• Buharlaşma
• Saf madde
• Karışım
• Eleme
• Süzme
• Mıknatısla ayırma


Bu Ünitede Neler Öğreneceğiz?
• Beş duyu organımızı kullanarak maddeyi niteleyen temel özellikleri öğreneceğiz.

• Maddeyi kütle ve hacim kavramları ile tanıyacağız.

• Maddenin hâllerini akışkanlık, hareketlilik ve bulundukları kabın şeklini alma durumları açısından karşılaştıracağız.

• Isı etkisiyle maddede meydana gelen hâl değişimlerinden erime, donma ve buharlaşma olaylarını açıklayacağız.

• Maddeyi saf ve karışım olarak sınıflandıracağız.

• Karışımları eleme, süzme ve mıknatısla çekme yoluyla ayıracağız.


1. Bölüm MADDEYİ NİTELEYEN ÖZELLİKLER

KAVRAMLAR
• Suda yüzme ve batma
• Suyu emme ve emmeme
• Mıknatısla çekilme

Maddeleri suda yüzen ve batan, suyu emen ve emmeyen, mıknatısla çekilen ve çekilmeyen olarak da nitelendirebiliriz.

Bir kaba su koyup maddeleri içine bıraktığımızda bazılarının battığını bazılarının ise yüzdüğünü görürüz.

Resim

Örneğin metalden yapılmış cisimler suda batar. Mantar ve tahta parçası suda yüzer.

Suyu Emen ve Emmeyen Maddeler :

Günlük yaşamda bazı maddelerin suyu emdiğini bazılarının ise suyu emmediğini görürüz.
Resim
Örneğin toprak, pamuklu kumaş, havlu, bulaşık süngeri, kâğıt gibi maddeler suyu emer.

Cam, plastik, taş, naylon suyu emmez. Demir gibi bazı maddeler suyu emmez, sudan etkilenir.
Resim
Maddelerin su geçirmezlik özelliğinden yararlanılarak birçok araç gereç geliştirilmiştir. Yağmurlu havalarda kullandığımız şemsiye, yağmurluk ve çizme suyu geçirmeyen maddeden yapılır. Su sporlarında kullanılan kanolar, suyu emmeyen maddelerden üretilir. Binaların temelleri su geçirmeyen yalıtım malzemesiyle kaplanır. Maddelerin suyu emme özelliğinden yararlanılarak havlular, peçeteler, tuvalet kâğıtları üretilmiştir. Tenis sporu yapanlar, raketlerinin sap kısmını grip denilen süngerimsi bir madde sararlar. Grip, sporcunun elindeki teri emerek raketin daha rahat tutulmasını sağlar.


Mıknatıs Tarafından Çekilen ve Çekilmeyen Maddeler
Mıknatıs bazı maddeleri çeker bazılarını ise çekmez. Mıknatısın demir, nikel, kobalt gibi maddeleri çekebildiğini; tahta, tebeşir ve kumaş
gibi maddeleri çekemediğini 3. ünitede öğrenmiştik. Mıknatısla çekilebilme maddeyi niteleyen özelliklerden biridir.
Resim


Öğrendiklerimizi Tekrarlayalım
Resim


2. BÖLÜM MADDENİN ÖLÇÜLEBİLİR ÖZELLİKLERİ

Pazardan veya marketten satın aldığımız yiyecek ve içeceklerin miktarını nasıl belirleyebiliriz?
KAVRAMLAR
• Kütle
• Hacim


Birinci bölümde duyu organlarımız yardımıyla maddeyi niteleyen temel özellikleri sınıflandırdık. Maddenin duyu organlarımızla belirlediğimiz özelliklerini ölçü aletleriyle ölçemeyiz. Maddelerin ölçü aletleriyle ölçülen özellikleri kütle ve hacimdir.

Kütle
Her maddenin belirli bir miktarı vardır. Madde miktarına kütle denir. Katı maddelerin kütlesi eşit kollu veya elektronik terazi ile ölçülür.
Resim
Eşit kollu terazi ile katıların kütlesini ölçmek için aşağıdaki adımları uygularız:
1. Terazinin bir kefesine kütlesi ölçülecek madde konulur.
2. Terazinin diğer kefesine demirden yapılmış standart ağırlıklar konur.
3. Terazinin kefeleri dengeye geldiğinde maddenin kütlesi belirlenmiş olur.

Kütlenin birimi kilogramdır. Sembolü kg’dır.

Günlük hayatımızda hangi maddeleri kilogram hangi maddeleri gram ile ölçerek alırız?
Aşağıdaki tabloda örnekler verelim.
1 kilogram= 1000 gram

Sıvı maddelerin kütlesini doğrudan terazinin kefesine dökerek ölçemeyiz. Sıvı maddelerin kütlesi kap kullanılarak ölçülür. Sıvının kütlesini ölçmek için aşağıdaki adımları uygularız:
1. Kabın kütlesi ölçülür. Boş kabın kütlesine dara denir.
2. Kütlesi ölçülecek sıvı, boş kabın içine dökülür ve terazide tartılır. Elde ettiğimiz ölçüm kabın ve sıvının toplam kütlesidir. Bu kütleye brüt kütle denir.
3. Sıvının kütlesini bulmak için brüt kütleden kabın kütlesini çıkarmamız gerekir. Elde ettiğimiz değer sıvının net kütlesidir.

Resim
Sıvının kütlesi = Brüt kütle - Kabın kütlesi
Yukarıdaki Sıvının kütlesini bulunuz.

Hacim

Kütle gibi hacim de maddenin ölçülebilir özelliklerindendir. Hacim, maddenin boşlukta kapladığı yerdir. Günlük hayatımızda hacim kavramını çok sık kullanırız. Buzdolabı alırken hacminin büyük olmasına dikkat ederiz. Araba alırken bagaj hacminin büyük olmasını isteriz. Bazılarımız küçük hacimli bardaktan bazılarımız büyük hacimli bardaktan çay içeriz. Manavdan karpuz alırken büyük veya küçük hacimli olanını alırız.

Maddelerin hacimlerini ölçmek için dereceli silindir, beher, dereceli kap kullanılır. Dereceli silindir, camdan veya plastikten yapılmış dış yüzeyi ölçeklendirilmiş bir kaptır.
Resim

Dereceli silindir ile sıvının hacmini ölçmek için aşağıdaki adımlar uygulanır:
1. Hacmi ölçülecek sıvı madde dereceli silindire dökülür.
2. Sıvı seviyesinin dereceli silindirde denk geldiği sayı, o sıvının hacmidir.
Hacim birimi litredir. Sıvı maddelerin hacmi litre veya mililitre birimleri kullanılarak belirtilir.
Bu birimler sırasıyla “l” ve “ml” sembolleriyle gösterilir. 1 l= 1000 ml
Resim

Sıvıların hacmini ölçmeyi öğrendik. Peki katıların hacmi nasıl ölçülür? Düzgün bir şekle sahip olmayan katı maddelerin hacimleri de dereceli kaptan faydalanılarak ölçülür.
Elimizdeki silginin, cebimizdeki bozuk paranın ya da parkta ayağımıza takılan bir taşın hacmini nasıl ölçeriz?
1. Dereceli kabın içine sıvı dökülür. Sıvının hacmi not edilir.
2. Daha sonra sıvının içine hacmi ölçülecek katı madde bırakılır.
3. Dereceli kaptaki sıvının yükseldiği değer belirlenip not edilir.
4. İki değer arasındaki fark katı maddenin hacmini verir.
Resim


Yukarıdaki erlenmayerdeki sıvının hacmi 200 mililitredir. Erlenmayerin içine taşı bıraktığımız zaman sıvının seviyesi yükselerek 375 mililitre olur. Bu iki değer arasındaki fark bize taşın hacmini verir.
Taşın hacmini bulunuz?

Yaptığımız etkinliklerle katı ve sıvı maddelerin hacmini ve kütlesini ölçtük. Kütlesi ve hacmi olan tüm varlıklara madde denir. Elimizdeki kitap, kalem, bindiğimiz araba, evimizin duvarları, bahçedeki ağaç, soluduğumuz hava kütle ve hacme sahip oldukları için hepsi birer maddedir. Elektrik, gölge, şimşek, ışıklar ve ısı kütle ile hacme sahip olmadıkları için madde değildir.

Resim

ResimResim


3. Bölüm MADDENİN HÂLLERİ
KATI, SIVI, GAZ
Maddeler, doğada üç hâlde bulunur. Nehrin etrafını saran büyük dağlar maddenin katı hâli, yağan yağmur maddenin sıvı hâli, bulutlar ise maddenin gaz hâlidir.
Maddeler hâl değiştirdikçe fiziksel özelliklerini de değiştirir.

Silgi, kalem, defter gibi maddeler katı hâldedir. Katı maddeler akışkan değildir. Belirli bir şekilleri vardır. Nereye konulursa konulsun şekil değiştirmez. Meyve suyu, süt, sıvı yağ, su gibi maddeler sıvı hâldedir. Sıvı maddeler akışkandır. Belirli bir şekilleri yoktur. Konuldukları kabın şekilini alırlar. Su buharı, hava, yemekten çıkan buhar gaz hâldedir. Gaz hâldeki maddelerin de sıvılarda olduğu gibi belirli bir şekilleri yoktur. Bulundukları ortama yayılırlar. Çaydanlıktaki su sıvı, çaydanlık ve içine koyduğumuz kuru çay katı, çıkan buhar da maddenin gaz hâlidir.
Mercimek, toz şeker, tuz gibi katı maddeler küçük taneli olduğu için bir araya geldiğinde akışkan bir özellik kazanır. Sıvılar gibi konuldukları kabın şeklini alır. Oysaki mercimek, toz şeker ya da tuz tanesini tek başına bir bardağa attığımızda o kabın şeklini almaz. Katı madde özelliğini korur. Soluduğumuz hava gazdır. Sık sık oynadığımız futbol, voleybol ya da basketbol topunun şişkin durmasını sağlayan içindeki
hava yani gazdır. Parfüm ya da kolonya sıkıldığında bütün odaya yayılmaktadır. Dünyanın dörtte üçü su ile kaplıdır. Bunu çevremizde gördüğümüz denizler, nehirler, göllerden de anlarız. Maddenin katı hâline çevremizden pek çok örnek verebiliriz. Çevremizde gördüğümüz dağlar, ağaçlar, taşlar birer örnektir.

MADDE ÜÇ HALDE BULUNUR.
Resim



A) Aşağıdaki cümlelerde yer alan boşlukları kutucuklardaki uygun kavramlarla doldurunuz.
Resim
Maddeler doğada ……………………………….. olmak üzere üç hâlde bulunur. Katı maddeler, akıcı olmadıkları için belirli bir şekilleri vardır.
Konuldukları …………………… şeklini almaz. Ama sıvı ve gazlar akıcı oldukları için belirli bir …………………. yoktur. Sıvı maddeler konuldukları kabın ……………….. alır. Gazlar konuldukları kabın tamamına yayılır.


4. Bölüm MADDENİN ISI ETKİSİYLE DEĞİŞİMİ
Maddenin ısı etkisiyle değiştiğini gösteren günlük hayatımızdan örnekler verir misiniz?
KAVRAMLAR
• Isınma
• Soğuma
• Hâl değişimi
• Erime
• Donma
• Buharlaşma
Resim

Kışın kar topu oynadıktan sonra ellerimizin soğuduğunu hissederiz. Çünkü ısı akışı elimizden soğuk havaya doğru geçiş yapar. Isı akışı, sıcak olan maddeden soğuk olan maddeye doğru gerçekleşir.

Buzdolabından çıkarılan su bir süre sonra ısınır. Bunun sebebi, sıcak olan havadan soğuk olan suya doğru ısı akışının olmasıdır. Sıcak ve soğuk maddelerin birbiriyle teması sonucu ısı alışverişi olur. Isı, her zaman sıcak olan maddeden soğuk olan maddeye doğru akış gösterir. Isı alan maddenin sıcaklığı artar, ısı veren maddenin sıcaklığı azalır. Isı alışverişi, maddelerin sıcaklıkları eşitleninceye kadar devam eder.

Demlediğimiz çayın kısa bir süre sonra soğuduğunu gözlemleriz. Acaba çayın soğumasının sebebi nedir? Tartışalım.

Hâl Değişimi
Isının etkisiyle maddelerde birçok değişiklik meydana gelir. Bir maddenin ısı alarak veya ısı vererek bir hâlden başka bir hâle geçmesine hâl değişimi denir.
Resim
Resim

Güneşli havalarda balkona astığımız çamaşırlar çok çabuk kurur. Çamaşırlardaki su ısı alarak buharlaşır. Yani gaz hâline geçer.
Resim
Resim

Resim
Resim

Aşağıdaki soruları metne göre cevaplayınız.
Fırat hastalandığında ateşi yükselir. Termometre ile ölçülen vücut sıcaklığı 38ºC (derece selsiyus) gösterince anne ve babası üzerindeki kalın giysileri çıkararak hemen önlem alırlar. Anne, çocuğunun vücut sıcaklığının kaç derece olduğunu defterine not eder. Baba, Fırat’ın ateşini düşürmek için ıslak bezle koltuk altına ve alnına soğuk uygulama yapar. Fırat, soğuk uygulama yapılan yerde hemen bir soğukluk hisseder. Soğuk uygulama yapıldıktan 25 dakika sonra Fırat’ın ateşi tekrar ölçülür. Bu sefer 36ºC ölçen baba sevinir. Fırat, artık kendini daha iyi hissetmektedir.

Aşağıdaki soruları yukarıdaki metne göre cevaplayınız.
1. Fırat’ın ateşi nasıl düşürülmüştür? Islak bezin nasıl bir etkisi olmuştur?

2. Islak bezin sıcaklığında bir değişiklik olmuş mudur? Neden?

3. Bez, soğuk su yerine sıcak suya batırılsaydı vücut sıcaklığı düşer miydi?

4. Isı alışverişi hangi durumlarda hayatımızı kolaylaştırır?


5. Bölüm SAF MADDE VE KARIŞIM
Günlük hayatımızda eleme yöntemi kullanarak birbirinden ayırdığımız karışımlara örnekler verebilir misiniz?
KAVRAMLAR
• Karışım
• Süzme
• Mıknatısla ayırma


Saf Madde
Vazgeçilmez yaşam kaynağımız sudur. Su kendinden başka bir madde içermediğinden saf maddedir. Başka bir ifadeyle tek tür maddeden oluşmuş varlıklara saf madde denir. Su, oksijen, demir, bakır, altın, alüminyum, gümüş, tuz, toz şeker birer saf maddedir.
Saf maddelerin özellikleri maddenin her yerinde aynıdır. Saf madde, ne kadar küçük parçalara ayrılırsa ayrılsın yine de kendi özelliğini korur.
Kaya tuzunu parçalara ayırdığımızda ayrılan her tuz parçası aynı özelliği gösterir.
Resim


Karışım
İki ya da daha fazla saf maddenin kendi özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesiyle karışım oluşur. Örneğin limon, şeker ve su karıştırılarak limonata yapılır. Bu maddeler limonatanın içinde özelliklerini kaybetmemiştir.
Resim
Ayran, tarhana çorbası, kek ve yediğimiz tüm yemekler birer karışımdır. Tabaktaki kuru yemişler bir karışım oluşturur. Karışımdan önce de sonra da tabaktaki her kuru yemiş kendi özelliğini korur.
Karışımı oluşturan maddeler özelliklerini kaybetmez. Şekerli su bir karışımdır. Şekeri gözlerimizle göremeyiz. Ancak suyun tadına baktığımızda şekerli olduğunu anlayabiliriz. Şekerli suyu ısıtıp suyu buharlaştırdığımızda şekeri ve suyu ayrı ayrı saf olarak tekrar elde edebiliriz. Karışımları ayırdığımızda başlangıçtaki saf maddeleri özelliklerini kaybetmeden tekrar elde edebiliriz.


KARIŞIMLARIN AYRILMASI
Günlük yaşamımızda karışımları ayırmaya ihtiyaç duyarız. Evde yemek yaparken pirinç ve makarnayı haşladığımız sudan ayırırırız. İnşaatlarda kum ile içindeki çakıl taşının ayrılması gerekir. Geri dönüşüm fabrikalarında, demirden yapılmış metaller ile plastik ve alüminyum atıkların ayrılması için çeşitli yöntemler kullanılmaktadır.
Karışımları ayırmak için birçok yöntem kullanılmaktadır. Eleme, süzme mıknatısla ayırma yöntemleri bunlardan bazılarıdır.

Farklı büyüklükteki katı maddelerden oluşan karışımları ayırmak için eleme yöntemi kullanılır.
Resim
Eleme yönteminde elek kullanılır. Tahılları kabuklarından eleme yöntemiyle ayırabiliriz.

Süzme yöntemi ile katı, sıvı karışımları birbirinden ayırabiliriz. Bu yöntemde süzgeç kullanılır.
Resim
Pilav yaparken su ile pirinç süzme yöntemleri ile birbirinden ayrılır. Bardağımıza çay dökerken süzgeç kullanırız.

Karışımı oluşturan maddelerin en az birinin yapısında demir, nikel, kobalttan yapılmış madde varsa mıknatısla ayırma yöntemini kullanırız. Demir tozu, talaş karışımını mıknatısla ayırma yöntemini kullanarak ayırabiliriz.

Kendimizi Deneyelim

MADDE
Resim


Resim

Ünite Değerlendirme Soruları
A- Aşağıdaki soruları cevaplayınız.
1. Maddenin ölçülebilir özellikleri nelerdir? …………………………………………………………………………………………………

2. Katı maddelerin kütlesini hangi ölçme aletiyle ölçeriz? …………………………………………………………………………………………………

3. Sıvı maddelerin kütlesini hangi ölçme aletiyle ve nasıl ölçeriz? …………………………………………………………………………………………………

4. Katı maddelerin hacmini hangi aletle ve nasıl ölçeriz? …………………………………………………………………………………………………

5. Sıvı maddelerin hacmini hangi aletle ölçeriz? …………………………………………………………………………………………………


B- Aşağıdaki ifadelerden doğru olanlara “D”, yanlış olanlara “Y” yazınız.
1. (…..) Soluduğumuz hava bir karışımdır.

2. (…..) Tuzlu su bir karışım değildir.

3. (…..) Karışımı oluşturan maddeler özelliklerini kaybetmez.

4. (…..) Saf maddeler en az iki maddeden oluşur.

5. (…..) Tuz saf maddedir.



C- Aşağıdaki cümlelerde verilen boşlukları uygun kavramlar ile doldurunuz.
Resim
1. Maddenin ölçülebilir özellikleri ………………………………….. ve hacimdir.

2. Katı maddelerin kütlesi ………………………………….. veya elektronik terazi ile ölçülür.

3. Kütle birimi ………………………………….. ya da gramdır.

4. Sıvı maddelerin kütlesi ………………………………….. kullanılarak ölçülür.

5. Maddenin boşlukta kapladığı yere .................................. denir.

6. Maddelerin hacimlerini ölçmek için dereceli silindir, ………………………………….. kullanılır.

7. Sıvı maddelerin hacmi, ………………………………….. veya mililitre birimleri kullanılarak belirtilir.

8. Kütlesi ve hacmi olan tüm varlıklara ………………………………….. denir.


D- Aşağıdaki cümlelerde yer alan boşlukları kutucuklardaki uygun kavramlarla doldurunuz.
Resim

1. İki ya da daha fazla saf maddenin bir araya gelmesiyle ……………………oluşur.

2. …………………………… maddelerin özellikleri maddenin her yerinde aynıdır.

3. Su ………………………………………………………donar.

4. Buz………………………………………………………… erir.

5. Pirinç ve su karışımını ……………………………….yöntemi ile ayırırız.

6. .…………………………………farkı olan iki madde birbiriyle temas edince ısı alışverişi olur.

7. Demir tozu ve talaşı ………………………………………ile ayırırız.

8. Kalem, defter, dağ, buz ………………………………………..maddelerdir.

E- Aşağıdaki ifadelerde boş bırakılan yerleri tablodaki uygun sözcüklerle doldurunuz.
Resim

Resim


Cevapla

“4. Sınıf Fen Bilimleri Konu Özetleri” sayfasına dön