5. ÜNİTE: IŞIĞIN YAYILMASI

5. Sınıf Fen Bilimleri Dersi Ünitelerin Konu Özetleri
Cevapla
Kullanıcı avatarı
admin
Mesaj Panosu Yöneticisi
Mesajlar: 385
Kayıt: 15 May 2019, 11:08
Konum: Kocaeli
İletişim:

5. ÜNİTE: IŞIĞIN YAYILMASI

Mesaj gönderen admin »

Aşağıdaki özet yeni müfredata göre basılan MEB ders kitabından alınmıştır.

Aşağıdaki konu özetini okuduktan sonra verilen videoyu izleyiniz. Kazanım testini ve diğer testleri çözünüz.

Anahtar Kavramlar

Işığın yayılması

Düzgün yansıma

Dağınık yansıma

Gelen ışın

Yansıyan Işın

Yüzey normali

Saydam maddeler

Yarı saydam maddeler

Saydam olmayan maddeler

Tam gölge

Tam gölgeyi etkileyen faktörler

1. Işık Nasıl Yayılır?
Işık kaynakları farklı olabilir. Farklı kaynaklardan yayılan ışığın izlediği yol değişir mi? HAYIR. Deniz fenerinden veya bisiklet farından yayılan ışık, ağaçların arasından süzülen güneş ışığı, ışığın doğrusal yolla yayıldığını gösterir. Işığın izlediği yola tebeşir tozları serptiğinizde ışığın izlediği yolu daha net olarak görmüş olmalısınız.


Bir kaynaktan çıkan ışık, engelle karşılaşmadığı sürece her yönde yayılır.
Bir kaynaktan çıkan ışık, herhangi bir engelle karşılaşmıyorsa her yönde ve doğrultuda doğrusal olarak yayılır.
Işığın iki nokta arasında izlediği yolu göstermeniz istense ne önerirsiniz? Işığı çizebilir misiniz? Bir ışık kaynağından çıkan ve ışığın yolunu belirten doğrulara ışık ışını ya da kısaca ışın denir. Işık ışını, --> şeklinde gösterilir. Gerçekte somut olmayan bu ışın çizgileri bir kaynaktan çıkan ışık ışınının izlediği yolu gösterir. Başlangıç noktası belli olan ışık ışınları geometrik bir şekildir. Yukarıdaki fotoğrafta el fenerinden yayılan ışık ışınlarının, somut bir şekilde ve bir doğru boyunca yayıldığının görülebilmesi için fenerin ön kısmı siyah kartonla kaplanmış ve kartona ince bir yarık açılmıştır. Yarıktan çıkan ışığın iki nokta arasında izlediği yol ve ışığın gidiş yönünü gösteren ok işareti kırmızı çizgi ile gösterilmiştir.

El fenerinden aynaya gönderilen ışık, doğrultusunu değiştirerek geldiği ortama geri dönmüştür. Işığın bir yüzeye çarparak geldiği ortama geri dönmesine yansıma adı verilmektedir. Düz ayna, alüminyum folyo gibi cisimler üzerine ışık gönderildiğinde ışık, yansımaya uğrar.

Yüzeylerden biri beton zemin, diğeri ise çakıllı bir zemin olsun. Çocuklar, ellerindeki topları bulundukları zeminlere doğru fırlattıklarında toplar bu yüzeylerden zıplarken nasıl hareket eder? Tahminlerinizi arkadaşlarınızla tartışınız.

Birinci etkinlikte düz bir ayna yüzeyi kullandınız. Maddelerin hepsinin yüzeyi, ayna gibi pürüzsüz değildir. Maddelerin yüzeyleri, birbirinden farklı yapıda olabilir. Bazı maddelerin yüzeyleri düz ve pürüzsüz iken bazılarının yüzeyleri pürüzlüdür. Peki yansıma sadece pürüzsüz yüzeylerde mi olur? Bunu öğrenmek için bir etkinlik yapalım.

Beton ve çakıllı yüzeye fırlatılan topların farklı yönlerde hareket ettiklerini tahmin etmiş olmalısınız. Maddelerin yüzeylerinin farklı özellikte olması, üzerlerine düşen ışığın farklı biçimlerde yansımasına neden olur.

Düzgün yansıma
Cisim, ister düzgün bir yüzeye sahip olsun ister pürüzlü bir yüzeye sahip olsun üzerine düşen ışığı yansıtır. Yaptığınız etkinlikte gözlemlediğiniz gibi düz aynaya gönderilen paralel ışık ışınları, yüzeye çarptıktan sonra birbirine paralel olarak yansır.
Bu yansımaya düzgün yansıma denir. Cisimlerin bir yüzeyde görüntü oluşturması düzgün yansıma ile olur.

Dağınık yansıma
Pürüzlü yüzeylere gönderilen paralel ışın demetleri ise yüzeyden paralel olarak yansımaz. Bu ışınlar dağınık yansır. Bu yansımaya da dağınık yansıma adı verilir.
Dağınık yansıma oluşturan yüzeylerde net bir görüntü oluşmaz. Dağınık yansımada cisimlerin görülmesi, renklerinin ve şekillerinin ayırt edilmesi sağlanır.

Yüzeyler düz, pürüzsüz olduklarında üzerlerine düşen ışığı tamamen yansıtır. Böylece ışık düşen yüzey daha parlak görünür.
Evinizdeki duvarları gözlemlerseniz yüzeylerinin pürüzlü olduğunu söyleyebilirsiniz. Işık pürüzlü yüzeylerde dağınık olarak yansır. Dağınık yansıma yapan yüzeyler mat olarak görünür. Düzleştirilmiş ve kırışıkları giderilmiş bir alüminyum folyo parçasına bakarak görüntünüzü inceleyiniz. Folyoyu kırıştırdıktan sonra tekrar görüntünüze bakınız. İki görüntü arasında ne gibi farklar görüyorsunuz? Bu farklılığın nedeni ne olabilir? Önceki konuda pürüzlü ve pürüzsüz yüzeylerden yansıyan ışınları gözlemlemiştiniz. Alüminyum folyo ile yaptığınız gözlemde, görüntünüzün buruşturulmamış alüminyum folyoda daha net olduğunu gözlemlediniz. Buruşturulmuş alüminyum folyoda ise görüntünüzü net olarak göremediniz. O hâlde net bir görüntünün oluşabilmesi için ışığın pürüzsüz yüzeylerden yansıması gerektiğini söyleyebiliriz.

Düz bir yüzey üzerine düşen ışık ışınlarının, geldiği ortama geri döndüğünü yani yansıdığını keşfetmiştiniz. Işık bir yüzey üzerine düştüğünde yansıma yapar ve bu yansıma belli bir kurala göre olur.
Yansıtıcı bir yüzeye ışık kaynağından gelen ışına gelen ışın, yüzeyden yansıyan ışına ise yansıyan ışın adı verilir. Yüzey üzerine dik olarak çizilen hayali çizgiye de yüzeyin normali denir.
Gelen ışın ile yüzeyin normali arasındaki açıya gelme açısı (a), yansıyan ışın ile yüzey normali arasındaki açıya da yansıma açısı (b) adı verilmektedir. Tanımladığımız bu kavramları aşağıdaki şekil üzerinde görebiliriz.

O hâlde tanımladığımız bu kavramlarla yansıma kanunlarını şöyle ifade edebiliriz:
• Gelen ışın, yansıyan ışın ve normal aynı düzlemdedir.

• Gelen ışının normalle yaptığı açının ölçüsü, yansıyan ışının normalle yaptığı açıya eşittir (a = b).

Işığın yansıması ile ilgili kurallar sadece düz yüzeyler için değil, bütün yüzeyler için geçerlidir. Işık tüm yüzeylerden yansırken yansıma kurallarına uyarak yansır. Normal doğrultusunda yüzeye gönderilen ışın yine yüzeyden dik olarak yansır.

Cisimler Işığı -------Az geçirdi. -----------Geçirmedi. ------Çok geçirdi.
Kitap
Buzlu cam
Pencere camı
Defter yaprağı
Tahta
Karton

Soruları Cevaplayalım
• Hangi cisimler ışığı geçirdi, hangileri geçirmedi?

• Işık kaynağının önünde arkadaşınız dursaydı aydınlatılan bölgede nasıl bir değişiklik olmasını beklerdiniz? Tahmininizi test ederek doğrulayabilirsiniz.

Yatak odanızın duvarları, ışığı pencereniz deki cam gibi bütünüyle geçirseydi bu durumdan yaşamınız nasıl etkilenirdi? Pencerelerinizde cam yerine tahta kaplı olsaydı bu durumda neler olurdu?

Günlük hayatta saydam olan ve saydam olmayan maddeleri birçok yerde kullanırız. Örneğin cam saydam bir maddedir. Işığı iyi geçirdiği için pencerelerde kullanılır. Buzlu camlar yarı saydam maddelerdir. Işığın geçmesinin az olmasının istendiği yerlerde buzlu camlar kullanılır.

Eski dönemlerde, insanların zamanı belirlemek amacıyla kullandıkları yöntemlerle ilgili bilginiz var mı? Geçmişte, günümüzde kullanılan saatler yoktu. İnsanlar, bir dikili taşın veya yere diktikleri bir çubuğun gün içindeki gölgesinin taş etrafındaki hareketini izleyerek zamanı ölçmeye çalışırlardı. Bu insanlar zamanla güneş saatini yaptılar.

Soruları Cevaplayalım
• Işık kaynağının izlediği yolda bulunan şekillerin gölgeleri nasıl oluşmuştur?

• Cisimlerin ışık kaynağına uzaklıkları gölgelerin oluşumunu nasıl etkilemiştir?

• Işığın geliş doğrultusu ve oluşan gölgelerin boyu arasında nasıl bir ilişki olabilir?


Işık kaynağının önüne saydam olmayan bir cisim konulduğunda cismin arkasında ışık alamayan bir bölge oluşur. Oluşan bu karanlık bölgeye tam gölge adı verilir.
Etkinlikte gözlemlediğiniz gibi, elinizdeki hayvan resimlerinin ışık kaynağına uzaklık veya yakınlığı gölgenin büyüklüğünü değiştirdi. Hayvan resimlerini farklı yönlerde tuttuğunuzda ise gölgenin şekli değişti.

Gölgelerin uzunluğu, ışığın geliş doğrultusuna bağlıdır. Resimde daha önce çizilmiş olan gölgeyle yeni çizilen gölge arasındaki fark dikkatinizi çekti mi? İlk gölge öğle vakti çizilmiş. Bu saatlerde güneş ışınları Dünya’ya dik gelir ve Güneş, bulunabileceği en yüksek noktadadır. Bu durumda en kısa gölge oluşur.
Akşama doğru Güneş alçalırken güneş ışınları Dünya’ya eğik gelir ve oluşan gölgelerin boyu uzar.

Soruları Cevaplayalım
• Cismin ışık kaynağına yakınlığı ve uzaklığı gölge oluşumunu nasıl etkiledi?

• Deneydeki bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenleriniz nelerdir?

• Tahminleriniz ile yaptığınız deney sonuçları birbirini doğruladı mı? Bunu nasıl açıklarsınız?

Işığın saydam olmayan cisimlerden geçememesi sonucunda gölge oluştuğunu biliyorsunuz. Yaptığınız etkinlikte gördüğünüz gibi mum, cisim ve karton arasındaki mesafenin değişmesi karton üzerinde oluşan gölgenin büyüklüğünü değiştirdi. Cisim muma yaklaştırıldığında
gölge büyüdü, cisim mumdan uzaklaştırıldığında gölge küçüldü. Bu durumda gölge boyu bağımlı değişken, cismin muma uzaklığı bağımsız değişken, cismin kartona uzaklığı ise sabit tutulan değişken olur.
Bir gözünüzü elinizle kapatınız ve diğerinin önünde madenî bir para tutunuz. Bu şekilde tavandaki lambaya baktığınızda paranın çok daha büyük olan lambayı görmenizi engellediğini görürsünüz. Aynı biçimde Ay da Güneş’in görülmesini engelleyebilir. Güneş ve Ay tutulmaları olaylarını duydunuz mu? Bu olaylar nasıl gerçekleşiyor olabilir?

Güneş ve Ay tutulması olaylarını hiç gözlemlediniz mi? Dünya’nın hareketlerini hatırlayınız. Dünya, Güneş’in etrafında dolanırken Ay da Dünya’nın etrafında dolanıyordu. Bu üç gök cismi,yaptıkları dolanımlar sırasında zaman zaman aynı doğrultuya gelir. Üç gök cisminin aynı hizada bulunmalarına bağlı olarak belirli sürelerle tekrar eden doğa olayları oluşur.
Gölgenin nasıl oluştuğunu öğrendiniz. Gölge oluşumu için ışık kaynağının bulunduğu bir ortam ve saydam olmayan bir cismin gerekli olduğunu biliyorsunuz. Güneş ve Ay tutulmaları da birer gölge olayıdır. Bu olaylarda Güneş, ışık kaynağıdır.

ŞİMDİ VİDEOYU İZLEYELİM



B. Aşağıda ışık ile ilgili verilen terimleri, bu terimleri açıklayan cümlelerle eşleştiriniz.
----------Cümleler ---------------------------------------------------------Terimler
(....) 1. Işık kaynağından çıkan ve her yere yayılan ışık demetidir. --a. Doğrusal
(....) 2. Işığın yayılması önlendiğinde oluşur. ----------------------------b. Yarı saydam
(....) 3. Işığın bir kısmını geçiren maddelere denir. --------------------c. Tahta
(....) 4. Opak maddedir. ---------------------------------------------------ç. Işık ışını
( ...) 5. Işığın tamamını geçiren maddedir. -----------------------------d. Gölge
( ...) 6. Güneş ışınlarının izlediği yoldur. ------------------------ e. Saydam ------f. Opak

C. Aşağıdaki soruların doğru cevabını işaretleyiniz.
1. Gece, düz bir yolda sokak lambasına doğru yaklaşan bir kişinin gölgesinin uzunluğu için ne söylenebilir?
A) Küçülür.
B) Büyür.
C) Değişmez.
D) Önce büyür, sonra küçülür.
KONU KAZANIM KAVRAMA TESTİ ÇÖZMEK İÇİN >
5. SINIF ONLİNE TEST ÇÖZ. >
5. SINIF BULMACA ÇÖZ. >


Cevapla

“5. Sınıf Fen Bilimleri Konu Özetleri” sayfasına dön