5. ÜNİTE: SES VE ÖZELLİKLERİ

6. Sınıf Fen Bilimleri Dersi Ünitelerin Konu Özetleri
Cevapla
Kullanıcı avatarı
admin
Mesaj Panosu Yöneticisi
Mesajlar: 385
Kayıt: 15 May 2019, 11:08
Konum: Kocaeli
İletişim:

5. ÜNİTE: SES VE ÖZELLİKLERİ

Mesaj gönderen admin »

Aşağıdaki özet yeni müfredata göre basılan MEB ders kitabından hazırlanmıştır.

Aşağıda önce 5. ÜNİTE: SES VE ÖZELLİKLERİ ünitesinin konu özetini okuyacaksınız. Daha sonra 5. ÜNİTE: SES VE ÖZELLİKLERİ ünitesini anlatan harika bir video izleyeceksiniz. Daha sonra ise kazanım testleri, beceri temelli testler, online testleri çözecek sonrada bulmaca etkinlikleri yapacaksınız.

BU ÜNİTE 4 BÖLÜMDEN OLUŞMUŞTUR.
• SESİN YAYILMASI
• SESİN FARKLI ORTAMLARDA FARKLI DUYULMASI
• SESİN SÜRATİ
• SESİN MADDEYLE ETKİLEŞMESİ


1. BÖLÜM: SESİN YAYILMASI
KONU VE KAVRAMLAR
• Sesin Katılarda Yayılması
• Sesin Sıvılarda Yayılması
• Sesin Gazlarda Yayılması



SESİN YAYILMASI

Sesin günlük yaşamdaki önemi büyüktür. İletişimimizin büyük bir bölümünü sesimizi kullanarak gerçekleştiririz. Duygu ve düşüncelerimizi anlatmak için konuşuruz,şarkı söyleriz. Sevincimizi göstermek için kahkaha atarız, üzüldüğümüzde ağlarız. Sabah okula geç kalmamak için çalar saati kurarız. Evimizin duvarında yapılan tamirattan veya yolu kazmakta olan iş makinesinden çıkan sesler bizi rahatsız eder. Ayrıca yoğun trafikte araçların sesleri de rahatsızlık vericidir.

İnsanlar ses tellerinin titreşmesi sonucu ses çıkarır, çıkardıkları sesleri düzenleyerek konuşma, bağırma gibi olayları gerçekleştirir. Hayvanlar da insanlar gibi çıkardıkları sesler sayesinde birbirleriyle iletişim kurar. Örneğin kuşlar, besin bulmak ve tehlikeleri haber vermek için çeşitli sesler çıkarır.

Titreşim sonucu oluşan sesler, durgun suya atılan taşın oluşturduğu dalgalar gibi her yöne yayılır. Bağlama ve ut gibi telli çalgılarda ise telin titreşmesi sonucunda ses oluşur. Alçaktan uçan helikopter ve uçak gibi taşıtların motor sesleri, pencerelerimizin titreşmesine sebep olur.
Peki, ses her ortamda yayılır mı? Ses hangi ortamlarda yayılır, hangi ortamlarda yayılmaz?

SESİN KATILARDA YAYILMASI

Katılar sesi iletir.
• Bir kişinin kapıya vurmasıyla çıkan sesi,
• Dışarıdaki sesin duvardan geçmesini,
• Tren raylarındaki sesleri,
• Arkadaşımız yazı yazarken kulağımızı sıraya dayadığımızda duyduğumuz sesi,
• Bir matkapla duvarı delerken çıkan sesi, sesin katılarda yayılmasına örnek gösterebiliriz.

SESİN SIVILARDA YAYILMASI
SES sıvı ortamda da yayılır.
Sesin sıvılarda yayılmasından faydalanarak sonar cihazı geliştirilmiştir. Bu cihaz sayesinde balıkların yerleri, deniz altında yeryüzü şekilleri
tespit edilebilmektedir.
• Su içinde bulunan yunusların kendi aralarında haberleşmesini,
• Gemilerde kullanılan sonar cihazını,
• Deniz taşıtlarının motor sesinin su içinde duyulabilmesini, sesin sıvılarda yayılmasına örnek gösterebiliriz.

SESİN GAZLARDA YAYILMASI
Ses gaz ortamda yayılır. Bir cetvelin hareketi ile hava titreşir ve titreşme sonucunda ses dalgaları oluşur. Yayılan bu ses dalgaları su yüzeyini titreştirir. O halde ses gaz ortamda da yayılır. Ancak sesin gaz ortamda yayılması sıvı ortama göre daha yavaştır.
• Günlük yaşamda konuşmaları,
• Televizyon veya radyo hoparlöründen çıkan sesi,
• Sokakta oluşan gürültüyü,
• Gök gürültüsünü,
• Sehpanın üzerinde çalan telefon sesini,
• Havai fişek gösterisinde çıkan sesi duyabilmeyi, sesin gaz ortamda yayılmasına örnek gösterebiliriz.

Sonuç olarak ses katı, sıvı ve gaz ortamlarda yayılır. Ses en hızlı katılarda, en yavaş gazlarda yayılır.
Uzayda meydana gelen çok şiddetli patlamaların sesini duyamayız. Dünya’dan milyonlarca kat büyük Güneş ve yıldızlardaki patlamaların sesi, uzay boşluğunda ses yayılmadığı için duyulmaz.


Sesin Ortamlar Arası Yayılması

İki taşı suyun içinde birbirine vurduğumuzda oluşan ses; önce sıvı ortamda, sonra da gaz ortamda yayılarak kulağımıza gelir. (SIVI > GAZ)
Kapalı bir odadayken sokaktaki darbeli matkabın sesi; bize ulaşıncaya kadar önce gaz ortamdan, sonra katı ortamdan, en son tekrar gaz ortamdan geçer. (GAZ > KATI > GAZ)
Birinin kapıyı tıklatmasıyla oluşan ses; önce katı ortamda, sonra gaz ortamda yayılarak kulağımıza ulaşır. (KATI > GAZ)


2. BÖLÜM: SESİN FARKLI ORTAMLARDA FARKLI DUYULMASI
KONU VE KAVRAMLAR
• Farklı Cisimlerde Üretilen Seslerin Farklılığı
• Aynı Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması

FARKLI CİSİMLERDE ÜRETİLEN SESLERİN FARKLILIĞI
Etrafımızda çok farklı sesler üreten cisimleri düşünelim. Arabaların, iş makinelerinin ve diğer ses kaynaklarının çıkardıkları sesler aynı mıdır?
Davul sesi darbuka sesinden, piyano sesi org sesinden farklıdır. Kuş sesi, köpeğin sesi ve insanların çıkardığı sesler de birbirinden farklıdır. Bunun sebebi ses kaynaklarının farklı olmasıdır.
Metal, plastik, porselen, cam ve tahta kaplara tahta kaşıkla vurduğumuzda çıkan seslerin hepsi birbirinden farklı olacaktır. Çünkü cisimlerin yapıldığı maddeler, o maddelerden çıkan sesi etkiler. Ayrıca cam tabaklarla cam kaselerden çıkan sesler de birbirinden farklı olacaktır. Aynı maddeden yapılmalarına rağmen şekillerinin farklı olması da sesi etkileyecektir.
Bağlama, gitar ve kemençe, hepsi telli müzik aleti olmalarına rağmen sesleri birbirinden farklıdır. Hatta aynı bağlamanın farklı telleri de farklı ses çıkarır. Bunun sebebi; tellerin kalınlığı, cinsi ve gerginliğinin farklı olmasıdır.
Farklı maddelerden farklı ses çıkmasına hayvanlar aleminden de örnekler verilebilir. Sincaplar ceviz, fındık, fıstık, badem gibi kabuklu yiyecekleri çok sever. Sincapların bu yiyeceklerin dolu olup olmadığını kabuklarına vurarak anladıklarını biliyor muydunuz? Kabuktan gelen sesin farklılığı ona yol gösterir ve içi boş olanlarla vakit kaybetmez.
Bir başka örnek olarak yunuslar verilebilir. Yunuslar, çıkardıkları seslerle önlerindeki engelleri hissetmekle kalmaz balık sürülerin yerlerini de bu sesle tespit eder. Farklı cisimlerden farklı seslerin çıkması canlıların hayatlarını kolaylaştırmaktadır.

AYNI SESİN FARKLI ORTAMLARDA FARKLI DUYULMASI
Ses kaynaklarının bulunduğu ortamın değişmesi sesi etkiler. İki taşı birbirine vurduğunuzda havada oluşturduğu ses ile suda oluşturduğu ses farklıdır.
Ses kaynağından çıkan ses, maddesel ortam farklılaşınca farklı şekilde duyulur. Maddesel ortamın değişmesi duyulan sesi farklılaştırır. Sesin ilerlediği ortam sesin iletim hızını da etkiler.
Bazen insanlar, trenin sesini duymasa bile kulağını tren raylarına dayayarak trenin geleceğini anlar. Çünkü raylar, gaz ortama göre sesi daha hızlı iletir.

3.BÖLÜM: SESİN SÜRATİ
KONU VE KAVRAMLAR
  • Sesin Sürati
  • Sesin Enerjisi
SESİN FARKLI ORTAMLARDAKİ SÜRATİ
Ses, titreşimler sonucu oluşur ve her yönde dalgalar halinde yayılır. Sesin yayılabilmesi için ortamın maddesel ortam olması gerekir. Birisi oturduğumuz sıraya vurduğunda kulağımız sıraya dayalıyken ve kulağımız sıraya dayalı değilken sesi aynı mı işitiriz?

Ses, maddelerde tanecikler sayesinde bir noktadan başka bir noktaya iletilir. Tanecikler ne kadar çok ve birbirine ne kadar yakın ise ses o kadar süratli yayılır. Katı maddelerin tanecikleri birbirine yakın olduğu için ses, katılarda sıvılara göre daha süratli yayılır. Gaz maddelerin tanecikleri arasında boşluk fazla olduğu için ses en yavaş gaz maddelerde yayılır. Tanecik sayısı azaldıkça sesin sürati azalır. Boşlukta hiç tanecik bulunmadığı için ses yayılmaz.
Resim

Sesin Yayılma Süratinin Bağlı Olduğu Faktörler
1. Maddenin Fiziksel Hali: Ses en hızlı katılarda, sonra sıvılarda, en yavaş gazlarda yayılır. Katılarda tanecikler birbirine çok yakın olduğu için ses süratli yayılır.
Resim

2. Ortamın Yoğunluğu: Bir maddenin katı, sıvı ve gaz hallerinin yoğunlukları farklıdır. Yoğunluğu önceki ünitede öğrenmiştik. Yoğunluğu birim hacimdeki madde miktarı olarak tanımlamıştık. Bir maddenin yoğunluğu değiştikçe birim hacimdeki tanecik sayısı da değişir (163. sayfadaki görsellerde katı sıvı ve gaz hallerin tanecik sayısına dikkat ediniz). Tanecik sayısı arttıkça maddenin yoğunluğu da artar ve dolayısıyla ses daha süratli yayılır.
O halde ses, maddelerin en yoğun hali katılarda en süratli yayılırken en az yoğun olan gazlarda en yavaş yayılır.
Resim

3. Ortamın Sıcaklığı: Maddelerin sıcaklığı arttıkça maddeyi oluşturan taneciklerin sürati de artar.

Aşağıdaki tablodan anlaşılacağı üzere maddelerin sıcaklığına bağlı olarak sesin sürati değişir. Örneğin demirin 0 0C'taki ses yayılma sürati ile 20 0C'taki ses yayılma sürati farklıdır.
Resim


Işık ve Sesin Süratlerinin Karşılaştırması
Yağmurlu bir akşamda önce şimşeğin çaktığını görürüz. Daha sonra da gök gürültüsünü duyarız. Aynı şekilde yıldırım düştükten sonra gök gürültüsünün duyulduğunu biliyoruz. Ancak şimşek veya yıldırımın oluşturduğu ışık çok süratli olduğu için anında fark edilir. Fakat sesin kulağımıza ulaşması daha geç olmaktadır. Işığın sürati sesin süratinden fazladır.

• 300 000 000 metre uzakta oluşan ışığı bir saniye sonra görürüz.
• 344 metre uzakta oluşan sesi bir saniye sonra duyarız.
• Havai fişek atıldığında önce ışığını görürüz, sonra patlama sesini duyarız.

SES BİR ENERJİDİR
Ses enerjisi hareket ve ısı enerjisine dönüşebilir. Kaynağından uzaklaştıkça sesin şiddeti azalır. Ses enerjisinin aktarılabilmesi için taneciklerin birbirine temas etmesi gerekir.
Bir hoparlörden çıkan ses dalgalar halinde havada yayılır. Ses dalgaları hoparlörün önündeki mum alevinin titreşmesine sebep olur. Bu da sesin
enerji olduğunu gösterir.

Sesin Bir Enerji Olduğunu Gösteren Olay veya Durumlar
• Çok alçaktan uçan bir savaş uçağının oluşturduğu ses enerjisi, pencere camlarını kırabilir.
• Opera sanatçıları çıkardıkları tiz ses ile cam bardağı kırabilir.
• Hoparlörün yanına yakılan bir mumun alevi ses enerjisi ile titreşir.
• Dağlarda düşük şiddetli bir ses yüzünden çığ oluşabilir.
• Böbrek taşının kırılmasında ses enerjisinden yararlanılır.
• Mikrofonda ses enerjisi elektrik enerjisine dönüşmektedir.

4. BÖLÜM: SESİN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ
KONU VE KAVRAMLAR
• Sesin Yansıması
• Ses Soğurulması
• Ses Yalıtımı
• Akustik Uygulamalar


SESIN MADDEYLE KARŞILAŞMASI
Bir madde ile karşılaşan sese ne olur? Evimizin penceresi kapalıyken evin önünden geçen seyyar satıcının sesini duyarız. Seyyar satıcının çıkardığı ses, dalgalar halinde havada ilerler. Pencere camına ve duvara çarpar. Bu ses dalgalarından bir kısmı cam ve duvarı geçer. Tekrar havada ilerleyerek kulağımıza gelir. Bu olay sesin yayılmasıdır. Ancak ses dalgalarının bir kısmı duvar ve cam tarafından soğurulur (emilir).

Ses madde ile karşılaşınca:
• Maddeye (engele) çarparak geri dönebilir (yansır).
• Maddenin diğer tarafına geçebilir.
• Madde tarafından soğurulabilir.

SESIN YANSIMASI
Ses kaynağından çıkan ses dalgalarının bir maddeye çarpıp geri dönmesi olayına sesin yansıması denir. Boş bir odada şiddetli duyulan sesler, odada eşya olduğunda aynı şiddette duyulmaz. Bunun sebebi boş odadaki sesin, daha fazla yansıyarak oda içine geri dönmesidir. Oysa eşya dolu bir odada ses farklı yönlere dağılmaktadır ve bazı eşyalar tarafından ses soğurulmaktadır. Burada ses daha az şiddetli duyulur.

Sesin yansımasının bilim ve teknolojide çok büyük önemi vardır.
Sesin yansıma özelliğinden yararlanarak teknolojide birçok alet geliştirilmiştir.
Ultrason: Tıp alanında iç organlarımız ve anne karnındaki bebeğin görüntüsünü elde etmek için ses dalgaları gönderilir. Gönderilen ses, bilgisayarda anlamlı bir görüntüye dönüşür. Ultrasonda kullanılan ses dalgaları zararsızdır.
Sonar: Bu cihaz da sesin yansıma özelliğinden yararlanılarak geliştirilmiştir. Denizaltılar bununla mesafe tespiti yapabilir, deniz tabanının haritasını çıkarabilir. Balıkçılar sonar cihazı sayesinde denizdeki balık sürülerinin yerini bulabilir.
Radar: Uçak ve gemilerde kullanılan bu cihaz çok yüksek titreşimli ses dalgaları yayar.
Yukarıdaki cihazlar dışında sesin yansıma özelliğinin kullanıldığı başka alanlar da vardır.
Örneğin sesin yansıma özelliği bir borunun çatlak olup olmadığının tespit edilmesinde, bazı cisimlerin dezenfekte edilmesinde kullanılır.
Yarasalar ve yunuslar için sesin yansıma özelliği çok önemlidir. Bu iki tür de ses dalgaları göndererek avlarının yerini tespit eder.

SESİN SOĞURULMASI VE YALITIMI
Bazı evlerde yan dairedeki müzik sesini duyabiliriz. Çünkü sesin bir kısmı duvardan geçmiştir. Bir kısmı ise duvar tarafından soğurulmuştur. Duvar, sesin bir kısmını soğurduğu için kulağımıza gelen ses, yan dairede duyulan ses kadar şiddetli değildir. O halde sesin soğurulması, sesin maddeler tarafından emilerek şiddetinin azaltılması anlamına gelir.

Sesin soğurulması için yumuşak ve gözenekli maddeler kullanılır. Bu maddeler sesi soğurur. Boş bir odada duyulan ses, eşya dolu odaya göre daha fazladır. Eşyalar dağınık ve pürüzlü bir yüzeye sahip olduğu için ses dağınık yansır. Bu durumda ses dağınık yansıyınca da sesin soğurulması daha fazla olur. Ses soğurulunca da sesin şiddeti azalır. Karlı günlerde şehir sessizleşir. Bunun sebebi, kar tanelerinin girintili çıkıntılı yapısından dolayı gürültüyü soğurmasıdır.

Ses kayıt odaları ve stüdyolar sesin dağınık yansımasını sağlamak için özel maddelerle kaplanır. Bu odalarda ses emici özelliği bulunan akustik süngerler kullanılır.

Maddelerin sesi soğurma özellikleri birbirinden farklıdır. Bazı maddeler sesi çok soğururken bazıları ise daha az soğurur. Bina duvarlarının sesi geçirmemesine dikkat edilmelidir. Lastik, pamuk, yün, keçe ve halı gibi maddeler sesi çok soğurur yani az iletir. Tahta, demir, bakır ve beton gibi maddeler sesi az soğurur yani iyi iletir.

Sesin soğurulması için yumuşak ve gözenekli maddeler kullanılır. Bu maddeler sesi soğurur. Boş bir odada duyulan ses, eşya dolu odaya göre daha fazladır. Eşyalar dağınık ve pürüzlü bir yüzeye sahip olduğu için ses dağınık yansır. Bu durumda ses dağınık yansıyınca da sesin soğurulması daha fazla olur. Ses soğurulunca da sesin şiddeti azalır. Karlı günlerde şehir sessizleşir. Bunun sebebi, kar tanelerinin girintili çıkıntılı yapısından dolayı gürültüyü soğurmasıdır. Ayrıca tuğla ve sıva arasına yerleştirilen strafor köpük ses yalıtımı sağlar. Ses yalıtımı sağlamak amacıyla pencerelerde, arasında boşluk bulunan çift cam kullanılır. Bunun sebebi boşlukta sesin yayılmamasıdır.

AKUSTİK
Gürültü insanın yaşam kalitesini olumsuz etkiler. Gürültü ile mücadele etme yollarından biri akustik uygulamalardır. Bir ortamın akustik özellikleri zayıf ise o ortamda rahatsız edici bir yansıma oluşur. Akustik; sesin özelliklerini, farklı ortamlardaki yayılımını, bulundukları ortamla etkileşimini inceleyen bilim dalıdır. Bina tasarımı yapılmadan önce akustikle ilgilenen bilim insanları ve mühendisler farklı cisimlerin sesle nasıl etkileştiklerini araştırırlar.
Sinema, tiyatro, konser salonu gibi yerlerde dıştaki sesin içeri girmemesi; içerdeki sesin de en iyi şekilde iletilmesi gerekir.
Sesin kontrol altında tutulması çok eskiye dayanır. İlk çağlardan beri akustik önemsenmiştir. Mimar Sinan’ın Süleymaniye Camii ve Denizli Pamukkale'deki Hierapolis akustik özellikleri en iyi anlatan yerlere birer örnektir.

ŞİMDİ BU VİDEOYU MUTLAK İZLE



ÜNİTE ÖZETİ
• Ses, maddelerin titreşim hareketi ile oluşur. Ses dalgalar halinde her yöne yayılır.
• Ses bir enerjidir. Ses kaynağından uzaklaştıkça sesin şiddeti azalır.
• Sesin yayılması için maddesel ortam gereklidir. Ses katı, sıvı ve gaz ortamlarda yayılır.
• Işığın sürati sesin süratinden daha büyüktür.
• Ses madde ile karşılaştığında ya maddeden geçer ya madde tarafından soğurulur ya da yansır.
• Ses dalgalarının sert yüzeye çarpıp belirli bir süre sonra tekrar duyulmasına ‘’yankı’’ denir.
• Sesin soğurulması için yumuşak ve boşluklu malzeme kullanılmalıdır.
• Ses yansımasının bilim ve teknolojideki uygulamaları sonar cihazı, ultrason ve radar cihazıdır.
• Akustik ses bilimidir. Konser, sinema, tiyatro salonları ve camiler akustik özelliği çok olan yerlerdir.

KAZANIM KAVRAMA TESTİ ÇÖZ >
BECERİ TEMELLİ TEST ÇÖZ >
6. SINIF TESTLERİ ÇÖZ >
BULMACA ÇÖZ >


Cevapla

“6. Sınıf Fen Bilimleri Konu Özetleri” sayfasına dön