5. Sınıf / 6. Ünite: Etkin Vatandaşlık Konu Özeti

5. Sınıf Sosyal Bilgiler Dersi Üniteler için Konu Özetleri
Cevapla
Kullanıcı avatarı
admin
Mesaj Panosu Yöneticisi
Mesajlar: 385
Kayıt: 15 May 2019, 11:08
Konum: Kocaeli
İletişim:

5. Sınıf / 6. Ünite: Etkin Vatandaşlık Konu Özeti

Mesaj gönderen admin »

Halka Hizmet Veren Kurumlar
Toplumsal yaşamın devam edebilmesi için eğitim, sağlık, güvenlik gibi ihtiyaçlarımızın karşılanması gerekir. Bu ihtiyaçlarımızın karşılanabilmesi için devlet kontrolünde olan resmî kurumlar oluşturulmuştur.

Sağlık hizmeti aldığımız sağlık ocakları, dispanserler, ana çocuk sağlığı merkezleri ve hastaneler, eğitim hizmeti aldığımız okullar, halk eğitim merkezleri ve millî eğitim müdürlükleri, güvenlik sorunlarında başvurduğumuz karakollar ve emniyet müdürlükleri bu kurumlardan bazılarıdır. Bu kurumların görevleri ve sorumlulukları yasalarca belirlenmiştir. T.C. Devlet Demiryolları, Karayolları Genel Müdürlüğü, Devlet Denizyolları ve Limanları İşletme Genel Müdürlüğü ve Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü ulaşım ihtiyacımızı karşılayan kurumlara örnektir.
Devlet, toplumsal düzeni sağlamak amacıyla yasa adı verilen kurallar koyar. Ülkemizde yaşayan herkes yasalara uygun hareket etmek zorundadır. Yargıtay, Danıştay, Adliyeler, cezaevleri, Adli Tıp Kurumu ve barolar adalet ihtiyacımızı karşılayan kurumlara örnektir. Teknolojinin gelişmesi haberleşme ve iletişim imkânlarını artırmıştır. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT), Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, cep telefonu operatörleri, televizyon kanalları, İnternete bağlanma hizmeti veren firmalar ülkemizde haberleşme ve iletişim ihtiyacımızı karşılayan kurumlara örnektir.
İnsanlar konut satın alarak veya kiralayarak barınma ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Devletimiz Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) sayesinde konut inşa etmekte ve yaşama alanları oluşturmaktadır. Huzur evlerinde bakıma muhtaç yaşlı insanların, Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bağlı merkezlerde ise çeşitli sebeplerle öz ailelerinden yoksun büyümek zorunda kalan çocukların eğitim, sağlık, barınma ve beslenme ihtiyaçları karşılanır.

İlgili bakanlıkların kontrolünde faaliyetlerini sürdüren bu kurumlar, ülke genelinde hizmet vermektedir. Ayrıca bu kurumlar, gerekli durumlarda diğer devlet kurumları ile iş birliği içinde çalışır.

Sivil Toplum Kuruluşları
Toplumun tüm ihtiyaçlarının devlet tarafından karşılanması mümkün olmayabilir. İnsanlar toplumun çeşitli sorunlarını çözmek ve birtakım ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla bir araya gelerek bazı sosyal kuruluşlar oluştururlar. Yardımlaşma, dayanışma ve iş birliği içinde hareket ederek toplum yararına hizmet eden bu kuruluşlara sivil toplum kuruluşu adı verilir. Sivil toplum kuruluşları yaptıkları çalışmalarla devletin resmî kurumlarına destek olurlar.

Sivil toplum kuruluşlarının bazı önemli özellikleri şunlardır:
◗ Gönüllülük esasına göre çalışırlar. Çalışanları hizmetleri karşılığında herhangi bir gelir elde etmezler.
◗ Masrafları, çalışmalara destek veren üyelerin bağışlarıyla karşılanır.
◗ Çalışanlar arasında yardımlaşma ve dayanışma, birlik ve beraberlik duygusu vardır.
◗ Amaçları topluma hizmet edip toplumun sorunlarına çözüm bulmaktır.
◗ Çalışmalarını devletin koyduğu yasalar çerçevesinde yaparlar.
◗ Devletin yükünü azaltmaya çalışırlar.
◗ Maddi kazanç sağlama amacı taşımazlar.

Ülkemizde çeşitli alanlarda faaliyet gösteren çok sayıda sivil toplum kuruluşu vardır. Şimdi bunlardan bazılarının faaliyetlerini inceleyelim.
Resim
Resim
Resim

YAŞADIĞIM YERİN YÖNETİMİ

Toprak bütünlüğüne bağlı olarak siyasal bakımdan örgütlenmiş millet veya milletler topluluğunun oluşturduğu varlığa devlet denir.
Devletin sunduğu hizmetlerden vatandaşların daha etkin olarak yararlanabilmesi amacıyla devlet tarafından çeşitli yönetim birimleri oluşturulmuştur.
Ülkemizin yönetimi merkezî yönetim, merkeze bağlı yönetim ve yerel yönetimler olmak üzere üçe ayrılır.

Merkezî Yönetim
Ülkemizin yönetiminde etkin olan kurumlar Cumhurbaşkanlığı ve Bakanlar Kuruludur. Yaşadığımız yerleşim birimlerindeki yetkililer, merkezî yönetime karşı sorumludurlar. Bu kurumların başında bulunan Cumhurbaşkanı ve bakanlar ülke yönetimiyle ilgili çeşitli kararlar alırlar. Karar alma sürecinde çeşitli kurullar kendilerine yardımcı olmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği ve Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanına karar alma sürecinde yardımcı olan kurumlardır.

Bakanlar Kurulu, Cumhurbaşkanı ve bakanlardan oluşur. Cumhurbaşkanı, bakanlıklar arasında iş birliği yapılmasında ve hükümetin genel siyasetinin belirlenmesinde etkilidir. Bakanlar görevlerini yerine getirirken bireysel olarak sorumluluk alanlarıyla ilgili karar alabildikleri gibi bir araya gelip Bakanlar Kurulu olarak da ülke yönetimiyle ilgili kararlar alabilirler. Ülkemizde merkezî yönetime ve bakanlara yardımcı olmak, belli konularda görüş bildirmek ve denetim yapmak gibi amaçlarla oluşturulmuş çeşitli kurullar vardır.

Aşağıda bu kurullara örnekler verilmiştir.
◗ Millî Güvenlik Kurulu, millî güvenlik ile ilgili konularda tavsiye niteliğinde kararlar alır ve bu kararları Bakanlar Kuruluna bildirir.
◗ Danıştay, idari mahkemelerce verilen karar ve hükümlerin son inceleme kuruludur.
◗ Sayıştay, merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu gelir ve giderlerini denetler, genel bütçeyle ilgili son kararı verir.

Merkeze Bağlı Yönetim
Ülkemizin yönetim merkezi başkent Ankara’dır. Ancak ülkemizin büyük bir coğrafi alanda kurulmuş olması tüm kurumların merkezden yönetilmesine engel olmaktadır. Merkezî yönetim, kamu hizmetlerinin vatandaşlara daha rahat ulaştırılması ve toplumun ihtiyaçlarının daha kolay karşılanması amacıyla il ve ilçe gibi yönetim birimleri oluşturmuştur.

İl Yönetimi
Merkeze bağlı en büyük yönetim birimine il denir. İller, vali tarafından yönetilir. Vali, merkezî yönetimin ildeki temsilcisidir. Valiler, atama yoluyla iş başına gelir. Valiler, İçişleri Bakanlığına bağlı olarak çalışsa da tüm bakanlıklara karşı sorumludur.

Valilerin temel görevleri şunlardır:
◗ Valiliğe bağlı memurları denetlemek
◗ İldeki güvenliği sağlamak, bunun için gerekli önlemleri almak
◗ İl sınırları içinde kanunları ve bakanlıklardan gelen emirleri uygulamak
◗ İlin eğitim, kültür, ulaşım, sanayi gibi alanlarda gelişip kalkınmasını sağlamak
◗ İlde bulunan vatandaşların yönetimle ilgili istek ve şikayetlerini dinlemek
◗ Millî bayramlara merkezî yönetimi temsilen katılmak, halkın bayramını kutlamak
◗ Kendisine bağlı kurum ve kuruluşlar arasında iş birliği sağlamak

İlçe Yönetimi
İlçeler, il yönetimine bağlı yönetim birimleridir. Kaymakam tarafından yönetilir. Kaymakam, merkezî yönetimin ilçedeki temsilcisidir. Kaymakamlar, valiye bağlı olarak görev yaparlar. Kaymakamlar da valiler gibi atama yoluyla iş başına gelirler.

Kaymakamların temel görevleri şunlardır:
◗ İlçe sınırları içerisinde kanunları ve BakanlarKurulunun kararlarını uygulamak
◗ İlçedeki resmî kurum ve kuruluşların çalışmalarını takip etmek
◗ İlçedeki vatandaşların istek ve şikâyetlerini dinlemek
◗ İlçedeki vatandaşların ihtiyaçlarını tespit ederek eksikliklerin giderilmesi için gerekli çalışmaları yapmak
◗ İlçenin eğitim, kültür, ulaşım, sanayi gibi alanlarda gelişip kalkınmasını sağlamak Vali ve kaymakamlar gerekli durumlarda kanunun kendilerine verdiği yetkileri kullanarak tek başlarına da karar alabilirler. Örneğin, hava koşullarının insanların yaşamını olumsuz etkilemesi durumunda öğrencilerin mağdur olmaması için kaymakamlar ilçe, valiler ise il genelinde okulları bir süre tatil edebilirler.

İl ve İlçe Yönetim Müdürlükleri
Ülkemizdeki il ve ilçelerde bakanlıklara bağlı olarak ihtiyaca göre il ve ilçe birimleri kurulur. Bu kurumlar il ve ilçe müdürlükleri olarak bilinir. İl müdürlükleri valiye karşı, ilçe müdürlükleri kaymakam ve valiye karşı sorumludur.

İl ve ilçe müdürlüklerinde görev yapan bireyler, uzman oldukları konularda aktif olarak görev alır ve yönetime yardımcı olurlar. Örneğin, İl Millî Eğitim Müdürleri; ildeki eğitim faaliyetlerinin aksamadan yürütülmesinden sorumludur.

Valiler illerde bulunan valilik, kaymakamlar ise ilçelerde bulunan kaymakamlık binasında görev yaparlar.

Resim

Yerel Yönetimler
İl, ilçe ve köylerde çöplerin toplanması, sokakların temizlenmesi, yol bakım ve onarımı çalışmalarının yapılması, su ihtiyacının giderilmesi gibi hizmetleri sunmak amacıyla kurulmuş yönetim birimlerine yerel yönetim adı verilir. Belediyeler ve muhtarlıklar yerel yönetimlerdir.

Belediyeler
Yaşadığımız yerleşim birimindeki sokakların bakımı, temizliği, aydınlatması, suyu, esnafın denetimi gibi kamu hizmetlerini karşılamak amacıyla kurulan yerel yönetim birimlerine belediye denir. Belediye yönetiminin başındaki kişiye belediye başkanı adı verilir. Belediye başkanları il, ilçe veya belde belediye binalarında görev yapar. Belediye başkanı seçimle iş başına gelir.

Belediyelerin temel görevleri şunlardır:
◗ Vatandaşların nikâh ve cenaze işlerini yerine getirmek
◗ Evsel atıkları toplamak, cadde ve sokakların temizliğini yapmak
◗ İtfaiye ve zabıta hizmetlerini sunmak
◗ Pazar yerleri açmak
◗ Su dağıtımı, kanalizasyon, yolların bakım ve onarımı, doğal gaz dağıtımı gibi alt yapı hizmetlerini sağlamak
◗ İl ve ilçe merkezlerinde ulaşım hizmetleri sağlamak
◗ Kültür, spor ve tiyatro gibi alanlarda vatandaşlara hizmet sunmak

Belediyelerin karar organları belediye meclisi ve belediye encümenidir. Belediye bütçesinin oluşturulması, vergi ve harç miktarlarının belirlenmesi belediye meclisinde karara bağlanır. Belediye encümeni ise bütçe ve hesapları inceler, kimi mal ve hizmetlerin fiyatlarını saptar. Örneğin, belediye otobüslerinin ücretlerinin ne kadar olacağı bu kurulun alacağı karar sonucunda belirlenir.

Köy ve Mahalle Yönetimi
Nüfusu 2000’den az olan yerleşim yerlerine köy denir. Ülkemizde bulunan en küçük yönetim birimi köydür. Köy yönetiminin başında muhtar bulunur. Muhtarlar seçimle iş başına gelir. Köy muhtarlığı seçimlerinde köyde yaşayan vatandaşlar oy kullanır.

Köy muhtarlarının görevlerinden bazıları şunlardır:
◗ Salgın ve bulaşıcı hastalık durumunda yetkililere haber vermek
◗ Köye gelenlerin neden geldiklerini anlamak, aralarında şüpheli olanlar varsa en yakın güvenlik birimine haber vermek
◗ Sağlık, eğitim, ulaşım ihtiyaçlarında merkeze bağlı yönetim ile halk arasında bağ kurmak
◗ Halk ile merkeze bağlı yönetim arasındaki evrak işlerini düzenlemek

İhtiyar meclisi, muhtarın başkanlığında kararlar alan ve köyle ilgili işlerin yürütülmesini denetleyen kuruldur. Haftada en az bir kere toplanan ihtiyar meclisi köydeki işlerin önceliğini saptar, ortak işleri düzenler ve aylık köy harcamalarını inceler.

Muhtarlık bulunan bir başka yerleşim birimi de mahalledir. Her mahallenin bir muhtarı vardır.
Mahalle muhtarlarının görevlerinden bazıları şunlardır:
◗ Seçmen kâğıtlarının dağıtılmasını sağlamak
◗ Askerlikle ilgili tebligatların yapılmasını sağlamak
◗ Mahallede yapılacak hizmetlerle ilgili yetkililerle bilgi alışverişinde bulunmak

Temel Hak ve Özgürlüklerimiz
Hak ve Özgürlük İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ne göre insanların başka insanların özgürlüğünü kısıtlamadan dilediğini yapabilmesi hak ve özgürlük olarak tanımlanmıştır. Kişilerin sahip olduğu haklar, başka insanların özgürlüklerine zarar vermeyecek biçimde düzenlenerek güvence altına alınmıştır. Demokrasi ile yönetilen ülkelerde tüm insanlar eşit hak ve özgürlüklere sahiptir. Eşitlik dinî inançları, dili, cinsiyeti, siyasi düşüncesi ve benzeri özellikleri nedeniyle ayrım gözetilmeksizin herkesin yasalar önünde eşit haklara sahip olmasıdır. Yasalar önünde eşit hak ve özgürlüklere sahip bireyler, başka bireylerin hak ve özgürlüklerine zarar veremez. Hiç kimse yasalara aykırı hareket edemez.
Hak ve özgürlükler, ülkelerin anayasalarında “Temel Haklar” olarak yer almış ve güvence altına alınmıştır. Temel hakların korunmasında devletin ve bireylerin önemli görev ve sorumlulukları vardır.

Temel Haklar:
• Konut dokunulmazlığı
• Özel yaşamın gizliliği
• Sağlık
• Eğitim hakkı
• Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı
• Haberleşme özgürlüğü
• Yerleşme ve seyahat özgürlüğü
• Yaşama hakkı
• Kişi dokunulmazlığı hakkı
• Din ve vicdan özgürlüğü
• Düşünce özgürlüğü

Temel hak ve özgürlükler savaş hâli, seferberlik hâli, sıkıyönetim hâli ve olağanüstü hâllerde kısmen ya da tamamen durdurulabilir.

Yaşama Hakkı ve Kişi Dokunulmazlığı Hakkı
Yaşama hakkı insanların sahip olduğu en doğal ve temel haktır. Savaş hâllerinde ve olağanüstü hâllerde bile yaşama hakkının korunması gerekir. Kişi dokunulmazlığı hakkı bireylerin maddi ve manevi varlıklarının korunması hakkıdır.

Din ve Vicdan Özgürlüğü
Laiklik ilkesinin benimsendiği demokratik ülkelerde herkes din ve vicdan özgürlüğüne sahiptir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 24. maddesinde “Kimse; ibadete, dinî ayin ve törenlere katılmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; dinî inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz ve suçlanamaz.” denilmektedir.

Düşünce Özgürlüğü
Demokrasi ile yönetilen toplumlarda insanlar düşünce özgürlüğüne sahiptir. Bu nedenle herkes özgürce düşünebilir ve düşüncesini açıklayabilir. Anayasamızda düşünce ve düşünceyi açıklama özgürlüğünün sınırlandırılabileceği bazı durumlar vardır. Bunlar; suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı niteliğindeki bilgilerin açıklanması, başka insanların özel hayatları ve meslekleri ile ilgili bilgilerin açıklanması gibi durumlardır.

Ulusal Egemenlik ve Bağımsızlık Sembollerimiz

Bağımsızlık ve ulusal egemenlik milletimiz için önemli olan değerlerin başında gelir. Bağımsız olmak, bir milletin kendi topraklarında hiçbir gücün etkisinde olmadan özgürce yaşayabilmesidir. Millî egemenlik ise halkın kendi kendini yönetme yetkisini elinde bulundurmasıdır. Bayrağımız ve İstiklâl Marşı bağımsızlığımızı ve ulusal egemenliğimizi temsil eden sembollerden bazılarıdır.

Bayrağımız

Bayrak, devletlerin bağımsızlık sembollerinin en önemlisidir. Bizim bayrağımız, 29 Mayıs 1936 tarihinde çıkarılan Türk Bayrağı Kanunu ile kabul edilen ay yıldızlı al bayraktır. 22 Eylül 1983’te çıkarılan kanun ile de bayrağımızın ölçüleri belirlenmiş ve kullanımı ile ilgili düzenlemeler yapılmıştır. Bayrağımız bizim için o kadar önemlidir ki ulusal ve uluslararası faaliyetlerin neredeyse tamamında ona verdiğimiz değeri gösteririz. Tüm kurum ve kuruluşlarda onu göklerde dalgalandırırız. Ayrıca bayrağımız ile ilgili duygularımıza ve düşüncelerimize yer verdiğimiz eserler yazarız.

İstiklal Marşı

Bayrağımız gibi İstiklal Marşımız da bağımsızlık sembollerimizden biridir. İstiklal Marşımız, Kurtuluş Savaşı yıllarında halkın millî duygularını harekete geçirmek ve moralini yükseltmek amacıyla Büyük Millet Meclisinin isteği ile Mehmet Akif Bey tarafından yazılmıştır. Mecliste okunduğunda milletvekillerinin büyük beğenisini kazanan şiir, 12 Mart 1921 tarihinde “millî marş” olarak kabul edilmiştir. İstiklal Marşı’nın ilk iki kıtası günümüzde okuduğumuz hâli ile Zeki Üngör tarafından bestelenmiştir.


Cevapla

“5. Sınıf Sosyal Bilgiler Dersi Konu Özetleri” sayfasına dön